Ehmedê Xanî

Ehmedê Xanî

21 Eylül 2013 Cumartesi 15:44
Ehmedê Xanî
 - EHMEDÊ XANÎ HAYATI (1650-1707)

Xanî XVI. yüzyılda Hakkari bölgesinden göç edip bir süre Van çevresinde

kaldıktan sonra bugün Ağrı?nın bir ilçesi olan Doğubeyazit?e

yerleşen Xan aşiretine mensup bir ailenin çocuğu olarak 1061/1650-51 yılında

Doğubeyazit?te doğdu. Bir medrese âlimi olan babasının adı Molla

İlyas, annesinin adı Gülnigar?dır. Babasının vefatından sonra abisi Molla

Kasım?ın yanında medrese tahsiline başlayan şairimiz buradan Muradiye?ye

gider ve adının 1661 yılına ait talebeler listesinde kayıtlı olduğu Gulgûn

Medresesi?nde okur. Xanî?nin ilim tahsil ettiği yerler hakkında bilgi veren

ilk yazarlardan biri olan Alauddîn Seccâdî ?Mîjûy Edebî Kurdî? (Kürt Edebiyatı

Tarihi) adlı eserinde Xanî?nin ayrıca Ahlat, Urfa ve Bitlis?te de eğitim

gördüğünü belirtir. Şairimiz bu şehirlerden Doğubeyazit?e döndükten kısa

bir süre sonra Cizre?ye giderek bir süre orada kalır, ardından Behdinan ve

Serhedan Beyliklerini ziyaret eder. Onun eğitim için Bağdat ve Mısır?a da

gittiği ve hac farizasını yerine getirmek için Hicaz?a yolculuk yaptığı ifade

edilmektedir. Seccâdî?ye göre Osmanlı padişahları ile irtibat kurmak için

İstanbul?a da gidip gelmiştir. Hoşab?da Ataiyye Medresesi hocalarından

Molla Camî?nin yanında icâzet alan Xanî tahsilini tamamladıktan sonra

Doğubeyazit?e dönerek burada bir medrese inşâ eder, müderrislik yaptığı

bu medresede eğitim dili olarak Kürtçeyi zorunlu kılar ve vefat edinceye

kadar müderrislik görevine devam eder.

Divan kâtibi olarak görev yapan babası İlyas ve abisi Molla Kasım?dan

sonra Xanî de henüz 14 yaşındayken dönemin Bayezîd beyi Mîr Muhammed

Purbelalî?nin divanında resmî kâtip olarak görev yapmaya başlar.

Xanî?nin eserleri bir bütün olarak incelendiğinde onun da birçok Kürt

âlimi gibi fikhî mezhep olarak Şafi?î, itikadî mezhep olarak Sünnî/Eş?arî,

tarikat olarak Nakşibendî, tasavvuf ekolü olarak da ılımlı bir ?vahdet-i

vücûd?çu olduğu anlaşılmaktadır.

 

-Yaşadığı Dönem ve Etkileri

Xanî XVII. yüzyılın ikinci yarısında doğup yetişmiştir. Onun dokuz-on

yaşlarında olduğu 1660 yılında Bitlis, Hakkari ve İmadiye Kürt beylikleri

yarı bağımsızlıklarını kaybedip Osmanlı Devleti?nin hâkimiyetine girmişlerdi.

Şairimizin 15-16 yaşlarındayken Doğubeyazit Divan Katibi olduğu

1666 yılında Sultan Murad?ın damadı Melek Ahmed Paşa, Bağdat seferine

katılmadığı ve bu şehri geri alan Sultan Murad?ı kutlamaya gitmediği gibi

pek de önem arz etmeyen gerekçelerle Bitlis beyi Abdalhan?ın üzerine büyük

bir askerî güçle giderek onun beyliğine son vermiş ve binlerce cilt kitaptan

oluşan şahsî kütüphanesi de dâhil olmak üzere maddî-mânevî bütün

varlığına el koymuştur. İşin ilginç yanı Melek Ahmed?e bu harekâtında

başta Mahmûdîler olmak üzere bazı Kürt aşiretleri de destek vermişlerdir.

Xanî yaşadığı dönemde 5 Osmanlı sultanını (IV. Mehmed, II. Süleyman,

II. Ahmed, II. Mustafa, III. Ahmed); 3 Safevî şahını (II. Abbas, I.

Süleyman, I. Hüseyin) ve 3 Bitlis beyini (Mîr Alî Han, Murtaza Qûlî Han,

Xiyas Beg) görmüştür.

Xanî?den önceki dönemlerde başlayıp Xanî?yi etkileyen siyasal ve askerî

gelişmelerin başında Kürt bölgelerinde yoğunlaşan Osmanlı-İran savaşları

gelmektedir. 1501 yılında ortaya çıkan Şah İsmail 1508 yılında Bağdat?ı

ele geçirdikten sonra topraklarını genişletmek amacıyla güçlerini Kürt

bölgelerine kanalize ederek birçok Kürt mıntıkasını ele geçirdi. Bu durum

karşısında 11 veya 12 Kürt emîri kendi içlerinde serbest olmak kaydıyla

Şah?a bağlılıklarını bildirmek üzere Tebrîz?e gittiler. Ancak şah bu teklife

sıcak bakmadığı gibi bu Kürt emîrlerini de tutuklattı; daha sonra serbest

bıraktı. Bu olay Kürtlerin büyük bir kesiminde Şah?a olan güvenlerinin

sarsılmasına neden oldu. Yavuz Sultan Selim dönemine gelindiğinde bu

sultanın devreye koyduğu ünlü Kürt bilgelerinden İdris-i Bitlîsî?nin girişimleri

sonucu kendi içlerinde serbest olmak kaydıyla birçok Kürt beyi

Sultan Selîm?e bağlılıklarını ilan etti. Kürt kartını oynamada şartların

kendi aleyhlerine geliştiğini anlamada gecikmeyen Şah İsmail güçleri ile

Osmanlı güçleri arasında 1514 yılında meydana gelen Çaldıran Savaşı?nda

bu Kürt beyleri bütün savaşçı güçleriyle Osmanlılardan yana çıkarak bu

savaşın kazanılmasında etkin rol oynadılar. Daha önce yaşanan Kürt beylerini

tutuklama olayının meydana getirdiği güvensizliğin yanı sıra, bey25

liklerinin Yavuz Sultan Selim tarafından tanınması ve İran Safevilerinin

Şiî olmalarına karşın Osmanlıların kendileri gibi Sünnî oluşları da bu Kürt

güçlerinin İran yönetiminden çok Osmanlı yönetiminin yanında yer almalarında

etkili olmuştur. Çaldıran Savaşı?ndan sonra başta Diyarbakır,

Mardin, Urfa, Rakka ve Musul gibi Kürtlerin yoğunlukta olduğu toprakların

önemli bir kısmı Osmanlıların hâkimiyetine girdi. Bu süreçte Kürt

coğrafyasının çeşitli muhitlerinde 55 Kürt beyliği kuruldu. Yavuz Sultan

Selim ile yapılan antlaşmaya göre bu beylikler herhangi bir dış saldırıya

karşı Osmanlıların yanında savaşmak ve devlete belirli oranlarda vergi

vermek koşuluyla kendi iç işlerinde serbest olmalarına karar verildi. (Geniş

bilgi için bkz. Jwaideh, Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi, s. 33-35; Doskî,

el-Medhal, s. 93-99). Çaldıran Savaşı?ndan önce de Kürt beylerinin bir

kısmı Osmanlıların, diğer bir kısmı İranlıların yanında yer almışlardı. Osmanlıları

destekleyenlerin başında Lale Kasım ve Bitlis beylerinden Mîr

Şeref, İranlıları destekleyenlerin başında ise aynı zamanda Şah İsmail?in

kız kardeşi ile evli olan Hasankeyf beyi Melik Halil geliyordu.

Xanî?nin yaşadığı XVII. yüzyıl, Kürt toprakları üzerinde kavga eden İran ve

Osmanlı devletleri arasındaki mücadelelerin kızışmaya devam ettiği bir yüzyıl

olmuştur. Bu devletler birbirberine karşıki saldırılarında Kürt topraklarını ve

beyliklerini bir köprü olarak kullanmışlardır. Doğal olarak bu savaşlarda en

büyük zararı Kürtler görmüşlerdir

 

Bilindiği gibi Yavuz Sultan Selim ile yapılan antlaşma fazla uzun ömürlü

olmamış ve kurulan Kürt beylikleri değişik süreçlerde aşamalı olarak

tasfiye edilmiştir. Bu da Kürtlerde genelde, Xanî?de de özelde olumsuz bir

etki bırakmıştır. 1660 yılında, yani Xanî 9-10 yaşlarındayken Bitlis, Hakkari

ve İmadiye Kürt beyliklerinin varlığına son verilmiştir. Jwaideh bu

konuda şu tespitlerde bulunmaktadır:

?Osmanlılarla Kürtler arasında Sultan I. Selim zamanında kurulmuş

olan dostane ilişkiler daha sonra bozulmaya başladı. 1650?den 1730?a kadar

Diyarbakır-Van arasındaki özerk Kürt beyliklerinin çoğu Osmanlılar

tarafından ortadan kaldırıldı. Kürt beyliklerinin ortadan kaldırılma süreci

19. Yüzyılın ortalarına doğru tamamlandı?. (Jwaideh, a. g. e., s. 35).

Görüldüğü gibi Jwaideh?in birçok Kürt beyliğinin Osmanlılar tarafından

ortadan kaldırıldığı tarih olarak verdiği 1650-1730 arası süreç Ehmedê

Xanî?nin bu olaya şahit olduğu bir süreç sayılmaktadır.

 

-ESERLERİ

Xanî?ye ait oldukları kesin olan ve günümüze ulaşan dört eseri bulunmaktadır.

Bunlar Nûbehara Biçûkan, ?Eqîdeya Îmanê, Şiir

Dîvanı ve Mem û Zîn?dir.

 

-Nûbehara Biçûkan

Yazarın 1683 yılında yazdığı ve ?Küçüklerin İlkbaharı? şeklinde Türkçeye

çevirebileceğimiz bu eser Arapça-Kürtçe manzum bir sözlüktür. Ezber

ağırlıklı bir eğitim sisteminin hâkim olduğu medreselerde ezberi kolaylaştırmak

için bu eser manzum olarak hazırlanmıştır. Sözlük yaklaşık 220 beyitten

oluşmakta ve 1000?den fazla Arapça kelime ve terimler ile bunların

Kürtçe karşılıklarını içermektedir. 13 bölüm hâlinde hazırlanan bu sözlük

manzum olarak hazırlandığı için kelimeler alfabetik sıraya göre değil, vezin

ve kafiyenin gerektirdiği duruma göre sıralanmıştır. Bu bağlamda kelimeler

Arapça-Kürtçe olarak sıralandığı gibi, Kürtçe-Arapça olarak da sıralanmıştır.

Bu bakımdan sözlük hem Arapça-Kürtçe, hem de Kürtçe-Arapça

sayılmaktadır. Şair bu sözlüğünü Ferişteoğlu olarak tanınan Abdullatif b.

Melek tarafından 1392 yılında hazırlanan ve Osmanlı medreselerinde ders

kitabı olarak okutulan ?Lugat-ı Ferişteoğlu? adlı Arapça-Türkçe manzum

sözlüğü ile Şahidî Dede tarafından 1515 yılında yine manzum olarak hazırlanan

?Tuhfe-i Şâhidî? adlı Farsça-Türkçe sözlüklere alternatif olarak

hazırlamıştır. Böylece Osmanlı medreselerine gitmeyen veya gidemeyen

özellikle kırsal kesimlerde yaşayan Kürt çocuklarının gittikleri Kürt medreselerinde

bu sözlüğün ders kitabı olarak okutulmasını istemiştir. Bu sözlük

birçok açıdan bir ?ilk? sayılmaktadır. Örneğin:

-Kürtçe'nin bilinen ilk sözlüğüdür

-Kürtçe'nin bilinen ilk iki dilli sözlüğüdür

-Kürtçe'nin bilinen ilk manzûm sözlüğüdür

-Kürt dilinde çocukların eğitimi için hazırlanan ilk eserdir

-Kürt aruz bilgisinin yer aldığı ilk eserdir

-Kürt dili tarihinde anadille eğitim amacıyla hazırlanmış ilk eserdir

 

-Eqîdeya Îmanê

İnanılması zorunlu olan ilkeler, bu ilkelerden bahseden ilim, inanç

doktrini ve bu doktrinden bahseden risale olmak üzere dört anlama gelen

?eqîde teriminden burada dördüncüsü kast edilmektedir. Dolayısıyla

?Eqîdeya Îmanê ismini ?İnanç Risalesi? şeklinde çevirebiliriz.

Xanî?nin bu eseri İslamî literatürde ?akaid? olarak adlandırılan ilim

dalı kapsamına girmektedir. Akaid, İslâm dininin inanç esasları olan Allah

inancı, melek inancı, kitap inancı, peygamber inancı, ahret inancı ve kader

inancını konu edinen bir ilimdir.

 ?Eqîdeya Îmanê?yi önemli kılan üç büyük özellik göze çarpmaktadır:

1) Dinî bir ilim sahasında yazılmış ilk Kürtçe eserdir. Böylece Xanî

Nûbehara Biçûkan ile dilin dili yaptığı Kürtçeyi Eqîdeya Îmanê? ile dinin

dili yapmıştır.

2) Nûbehara Biçûkan gibi bu eser de Kürt medreselerinde ders kitabı

olarak okutulmuş ve baştan sona talebelere ezberletilmiştir.

3) Kendisinden sonra yazılan manzûm dinî eserlere bir örnek teşkil etmiş,

şekil ve içerik açısından nümûne olarak kabul edilmiştir.

 

 

-Dîwan

Xanî?nin değişik süreçlerde çeşitli münasebetlerle söylediği şiirlerinin

bir araya getirildiği ?Dîwan?ı ile ilgili kronolojik süreç şöyle işlemiştir:

1) Xanî?nin sağlığında dîwan haline getirilemeyen şiirleri daha çok ilim

ve edebiyat çevrelerince birer ikişer elyazması olarak muhafaza edilmiştir.

2) İlk kez Mela Mehmûdê Bayezîdî (1799-1867) Xanî?nin 25 tane şiirini

yetmiş sayfalık bir divançede toplamış; dönemin Rus Erzurum Konsolosu

ve Bayezîdî?nin yakın dostu A. Jaba bu divançeyi Rusya?ya götürüp ?Petersburg

Genel Halk Kütüphanesi?nde koruma altına almıştır.

3) İsmaîl Badî 1996 yılında Xanî?nin 20 şiirini müstakil bir divançede

toplayıp çok sayıda elyazması nüsha ile karşılaştırdıktan sonra Duhok?ta

bastırmıştır.

4) Mesûd Kettanî 1998 yılında Xanî?nin şiirlerinden topladığı 7 tanesini

Duhok?ta yayımlamıştır.

5) Muhammed ?Elî Qeredaxî topladığı 7 şiiri ?Bûjandinewey Mêjûy

Zanayanî Kurd? adlı kitabının üçüncü cildinde kaydetmiştir.

6) Abdurrahman Durre 2002 yılında Xanî?nin 27 parçadan oluşan şiirlerini

?Şerha Dîwana Ehmedê Xanî? adı altında yayımlamıştır.

7) Abdullah Varlî 2004 yılında ?Dîwan û Gobîdeyê Ahmedê Xanî Yêd

Mayîn? adı altında yayımladığı Dîwan?da 109 şiir kaydetmiştir.

8) Tahsîn İbrahîm Doskî, Xanî?nin 29 şiirini toplamış, bunları kaydettiği

çalımasına ?Cevheru?l-me?anî fî şerhi Dîwani Ehmed el-Xanî? adını vermiş

ve bu şiirleri Arapça şerhetmiştir. Bu çalışma 2005 yılında Duhok?ta

 

-Mem û Zîn

Xanî, Kürt realitesi de dahil olmak üzere sosyal, siyasal, dinsel, kültürel,

felsefî ve tasavvufî düşüncelerinin bir bileşkesi olan 2656 beyitlik bu

eserini 1694 yılında tamamlamıştır. Bu eser adını 1393 yılında Cizre?de yaşanmış

bir aşk hikâyesinin erkek kahramanı olan ?Mem? ile onun sevgilisi

olan ?Zîn? in isimlerinden almaktadır. Mem ve Zîn isimleri Xanî?den önceki

devirlerde ?Eliyê Herîrî (1530-1600) ve Melayê Cizîrî (1567-1640)?nin şiirlerinde

de geçmektedir

 
Ehmede Xani  Hayatı  ve Eserlerini aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz

Ehmedê Xanî'nin Fikir Dünyası kitabı
 

Bu habere yorum yapan ilk siz olun!

  • Ad Soyad:

  • Yorum:

  •  

    @name x

  • UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve tamamı büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır. Ayrıca suç teşkil edecek hakaret içerikli yorumlar hakkında muhatapları tarafından dava açılabilmektedir.
    TÜMÜ Yazarlar
    Hava Durumu
    NAMAZ VAKİTLERİ
    Görüntülemek istediğiniz ili seçiniz:

    SPOR TOTO SÜPER LİG

    Tür seçiniz:
    Linkler
    AĞRI İ. Ç. ÜNİVERSİTESİAĞRI MİLLİ EĞİTİM AĞRI VALİLİĞİ
    Sen de Yaz
    Ziyaretçi Defteri
    Ziyaretçi Defteri
    Siz de yazmak istemez misiniz?
    Ziyaretçi Defteri
    Arşiv